Theo Tân Hoa Xã từ Nagoya, Nhật Bản ngày 30/9, ASIAD Aichi - Nagoya đang diễn ra sôi nổi. Sau trận chung kết đơn nữ bóng bàn ngày 27, khi trả lời phỏng vấn, Tôn Dĩnh Sa nhắc đến việc ASIAD kỳ tới phải năm năm nữa mới tổ chức và buột miệng: "Năm năm nữa, hơi dài, có lẽ tôi không đợi được."
Chu kỳ bốn năm một lần của ASIAD đã kéo dài hàng chục năm, vì sao kỳ tới phải đợi năm năm? Sự điều chỉnh này sẽ mang lại những ảnh hưởng gì cho thể thao châu Á?
Giúp ASIAD kết nối tốt hơn với hệ thống Olympic
Trước đây, ASIAD lâu nay cố định tổ chức hai năm trước Olympic. Cách sắp xếp này khiến ASIAD tự nhiên có điểm yếu về giá trị. Bởi mỗi kỳ ASIAD diễn ra khi còn cách Olympic kế tiếp hai năm, vận động viên phần lớn đang ở giai đoạn điều chỉnh của chu kỳ Olympic, cộng thêm việc trước đây đa số các môn thi đấu ở ASIAD không gắn với việc phân bổ suất dự Olympic, nên với các vận động viên hàng đầu và các đoàn thể thao, việc tham dự thiếu yêu cầu bắt buộc, giá trị và sức hút của giải bị hạn chế.
ASIAD Nagoya có tổng cộng 43 môn lớn, trong đó 34 môn Olympic; trong 469 nội dung có 329 nội dung Olympic, chiếm 70,1% tổng số nội dung ASIAD. Nhưng chỉ có 16 nội dung thuộc các môn như bắn cung, ba môn phối hợp, lướt sóng, quần vợt, bóng quần, khúc côn cầu phân bổ một phần suất dự Olympic thông qua ASIAD.
Lấy bóng rổ nam làm ví dụ. Thành tích bóng rổ nam ASIAD không liên quan đến việc phân bổ suất dự World Cup, cũng không gắn với suất dự Olympic, vì vậy nhiều đội không cử đội hình mạnh nhất. Đội hình bóng rổ nam Nhật Bản tại ASIAD chủ yếu là các cầu thủ dự bị của B.League và sinh viên đại học, các trụ cột như Rui Hachimura, Yuta Watanabe đều vắng mặt, còn đội một của họ tập trung vào vòng loại World Cup và Olympic. Philippines bị loại ngay từ vòng bảng cũng vắng nhiều trụ cột.
Tương tự bóng rổ, môn bóng chuyền ở ASIAD cũng không liên quan đến suất dự World Cup và Olympic. Vì vậy, dù bóng chuyền rất được yêu thích ở Nhật Bản, nhưng ở ASIAD lần này đội tuyển bóng chuyền nữ Nhật Bản vắng nhiều trụ cột như Mayu Ishikawa, Haruyo Shimamura. Đội bóng chuyền nam Nhật Bản vừa vô địch giải châu Á và giành vé dự Olympic cách đây không lâu cũng cử đội hai tham dự ASIAD.
Lùi ASIAD sang tổ chức vào năm trước Olympic chính là để ASIAD kết nối đầy đủ với lịch thi đấu Olympic, thúc đẩy nhiều nội dung ASIAD hơn trở thành vòng loại Olympic. Phó Chủ tịch Hội đồng Olympic châu Á (OCA) Tống Lỗ Tăng cho phóng viên Tân Hoa Xã biết, vòng loại Olympic chủ yếu do các liên đoàn thể thao quốc tế từng môn cùng OCA thương lượng. Hiện đa số liên đoàn từng môn đã công nhận kế hoạch "chuyển số" của ASIAD, nhưng cuối cùng những nội dung nào của ASIAD được chấp thuận làm vòng loại Olympic thì "hiện giờ vẫn khó nói".
Cải cách lịch thi đấu ASIAD từng được đưa vào chương trình nghị sự trước đây. Ngay từ năm 2009, OCA đã có kế hoạch lùi ASIAD 2018 sang năm 2019 nhằm hiện thực hóa việc tổ chức giải vào năm trước Olympic, nhưng cuối cùng bị gác lại do vấp phải sự phản đối của nước chủ nhà. Lần khởi động lại cải cách này là bước đi then chốt để thể thao châu Á chủ động thay đổi, kết nối với hệ thống giải đấu toàn cầu.
Nhìn ra toàn cầu, Đại hội Thể thao Liên Mỹ, Đại hội Thể thao châu Âu, Đại hội Thể thao châu Phi về cơ bản đều ổn định tổ chức vào năm trước Olympic.
"Các châu lục khác về cơ bản đều tổ chức đại hội thể thao châu lục vào năm trước Olympic, Ban chấp hành OCA đã nhiều lần đề cập đến việc đổi lịch. Làm như vậy vẫn là lợi nhiều hơn hại," Ủy viên Ban chấp hành Ủy ban Olympic Quốc tế (IOC) Lý Linh Úy phân tích.
Tống Lỗ Tăng cũng cho rằng việc điều chỉnh lịch có thể nâng cao hơn nữa sự coi trọng của Ủy ban Olympic các quốc gia và vùng lãnh thổ với ASIAD. Nếu gắn với vòng loại Olympic, sẽ có nhiều vận động viên hàng đầu tham dự hơn, từ đó nâng cao trình độ chuyên môn của ASIAD, giá trị thương mại và tầm ảnh hưởng toàn cầu cũng sẽ theo đó tăng lên.
Lợi ích và nỗi đau: "Chuyển số" không phải chuyện dễ
Tuy nhiên, Tống Lỗ Tăng thẳng thắn cho biết việc điều chỉnh lịch ASIAD phải đối mặt với ít nhất ba thách thức.
Rắc rối nhất là phải đàm phán lần lượt với hơn 30 môn Olympic. "Mỗi môn có hệ thống vòng loại Olympic riêng, chẳng hạn bóng đá có một hệ thống riêng của mình, ASIAD có thể trở thành vòng loại của họ hay không thì rất khó nói." Tống Lỗ Tăng cho biết, quy tắc giành suất Olympic do các liên đoàn thể thao quốc tế từng môn chủ đạo, muốn các nội dung ASIAD thực sự trở thành kênh giành suất thì cần phối hợp lần lượt với hàng chục tổ chức về lịch thi đấu, số suất và quy mô tham dự, chu kỳ đàm phán dài, không gian mặc cả cũng lớn.
Rào cản thứ hai nằm ở quy tắc và ngưỡng tham dự. Quy tắc thi đấu ASIAD về tổng thể thống nhất với yêu cầu của các liên đoàn quốc tế từng môn, nhưng không hoàn toàn sao chép. Thay đổi lớn hơn nằm ở ngưỡng tham dự. ASIAD luôn áp dụng chế độ đăng ký mở (Open entry), cứ đăng ký là được thi đấu, không giới hạn số lượng; nhưng một khi trở thành vòng loại Olympic, tiêu chuẩn và quy mô tham dự cần được xác nhận và thực hiện từng hạng mục với các liên đoàn quốc tế từng môn. Số người muốn tham dự có thể nhiều hơn, việc phối hợp cũng phức tạp hơn.
Rào cản thứ ba là chia tiền thế nào. Tống Lỗ Tăng cho biết, việc điều chỉnh lịch thi đấu "chắc chắn có ích" cho việc khai thác thị trường của ASIAD, nhưng quyền lợi thương mại của vòng loại Olympic vốn do các liên đoàn quốc tế từng môn tự khai thác, sau khi đưa vào ASIAD thì doanh thu thương mại chia thế nào "liên quan đến lợi ích của nhiều bên".
Từ ASIAD Nagoya 2026 đến ASIAD Doha 2031, khoảng trống kéo dài năm năm chắc chắn đi kèm nỗi đau chuyển đổi. Lý Linh Úy thẳng thắn cho biết, với khoảng cách thời gian quá dài như vậy, không ít lão tướng có lẽ khó trụ được đến ASIAD kỳ tới. Câu nói "có lẽ không đợi được" của Tôn Dĩnh Sa chính là minh chứng sống động nhất cho nỗi đau ấy.
Nhìn chung, các giới đều có thái độ tán thành với việc điều chỉnh lịch ASIAD. Chủ tịch IOC Coventry đã công khai "khen ngợi": "Tôi cho rằng đây là hướng đi rất tuyệt vời, giúp tăng cường phong trào Olympic của chúng ta. Tôi mong OCA và ASIAD có những bước tiến trong lĩnh vực này."
Huấn luyện viên và vận động viên đội bắn súng Trung Quốc cho biết, luồng di chuyển và bầu không khí thi đấu tại các đại hội thể thao tổng hợp khác biệt rõ rệt so với các giải đấu đơn môn, đó là nền tảng quan trọng để rèn luyện năng lực thi đấu ở giải lớn. Nếu ASIAD được điều chỉnh sang năm trước Olympic, những vận động viên đang ở đỉnh cao phong độ có thể thực chiến trước trong môi trường thi đấu sát với Olympic, sẽ tác động tích cực đến việc chuẩn bị cho Olympic. Nhưng đồng thời, thành tích tại ASIAD dù tốt hay xấu đều sẽ khuếch đại kỳ vọng của dư luận, cũng làm tăng áp lực tâm lý cho vận động viên. Vì vậy, về tổng thể việc điều chỉnh lịch có thể nói là lợi hại song hành.
Nhà vô địch Olympic môn nhảy cầu Trần Nghệ Văn cũng nói: "Tôi thấy ASIAD thực sự là cơ hội duy nhất trong chu kỳ Olympic có thể mô phỏng toàn bộ quy trình của một đại hội thể thao tổng hợp. Suy cho cùng, cảm giác tổng thể của đại hội thể thao tổng hợp rất khác so với những giải như giải vô địch thế giới hay World Cup."
Điều chỉnh lịch chỉ là bước đầu tiên
Khó khăn mà ASIAD đang đối mặt không chỉ dừng ở sự lệch pha lịch thi đấu, mà còn ở quy mô giải đấu phình to và chi phí tổ chức cao ngất.
ASIAD lần này có 43 môn lớn, nhiều hơn hẳn 32 môn của Olympic Paris. Tống Lỗ Tăng giải thích logic thiết lập các môn thi đấu của ASIAD: ngoài các môn Olympic, năm khu vực của châu Á mỗi khu vực chọn một môn phổ biến ở khu vực mình, OCA và ban tổ chức mỗi bên chọn thêm hai môn, "thế là số môn lớn đã hơn 40 rồi". Mục đích ban đầu của cách sắp xếp này là thể hiện đặc sắc đa dạng của thể thao châu Á, khuyến khích nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ tham gia hơn, nhưng về lâu dài lại trực tiếp dẫn đến việc giải đấu cồng kềnh, áp lực tổ chức tăng vọt.
Theo truyền thông Nhật Bản, khi Nagoya đăng cai ASIAD, ngân sách khoảng 85 tỷ yên, trước giải đã tăng lên khoảng 240 tỷ yên, phình to gần gấp ba. Hợp đồng thành phố đăng cai ban đầu quy định cần bảo đảm cho khoảng 15.000 nhân sự liên quan đến ASIAD, nhưng cuối cùng số đăng ký vượt quá 17.000 người, đến mức ban tổ chức phải dùng đến chiêu "ghép" tàu du lịch cỡ lớn với nhà container để tiếp đón mà chỗ ở vẫn eo hẹp.
"Với quy mô như lần này, các thành phố bình thường thực sự rất khó đăng cai." Tống Lỗ Tăng cho biết OCA cần thông qua cải cách để kiểm soát quy mô ASIAD, giúp nhiều quốc gia hơn đủ khả năng và sẵn lòng tổ chức, "tìm kiếm sự cân bằng giữa việc phổ cập phát triển thể thao và phát triển bền vững của giải đấu".
Hiện OCA có năm giải thể thao tổng hợp gồm Đại hội Thể thao châu Á, Đại hội Thể thao Mùa đông châu Á, Đại hội Thể thao Trong nhà và Võ thuật châu Á, Đại hội Thể thao Bãi biển châu Á và Đại hội Thể thao Trẻ châu Á, và Đại hội Thể thao Điện tử và Trí tuệ châu Á mới thành lập sẽ có kỳ đầu tiên vào năm sau. Từ lâu đã có người đề xuất có thể chuyển một số môn ASIAD sang các đại hội khác, nhưng môn nào cũng không muốn rời ASIAD, bởi sự chú ý và nguồn lực mà nền tảng này có được là điều mà các giải khác không thể sánh bằng.
Lý Linh Úy nói thẳng, muốn thúc đẩy cải cách thì chắc chắn có môn được lợi nhiều, có môn bị tổn hại lợi ích, "nhưng về lâu dài, vẫn nên thiết lập các môn thi đấu và chu kỳ giải đấu từ góc độ bền vững hơn". Coventry cũng cho rằng việc thiết lập các môn thi đấu nên do các châu lục tự quyết định, cân nhắc đặc sắc khu vực, còn định hướng lớn chắc chắn là tăng cường kết nối với Olympic.
Ngoài ra, việc lựa chọn nơi đăng cai ASIAD cũng đối mặt với thách thức. "Hiện nay nơi có thể tổ chức ASIAD thì ít, nơi sẵn lòng tổ chức cũng không nhiều." Tống Lỗ Tăng cho biết, điều lệ OCA quy định thành phố đăng cai ASIAD được xác định trước bảy năm. Trước đây, OCA thường trao đổi trước với những thành phố có năng lực tổ chức, sau đó mới bước vào quy trình ứng cử và xác định. Với ASIAD lần thứ 23, OCA đã thành lập Ủy ban đánh giá hồ sơ đăng cai, ủy ban này sẽ đến khảo sát thực địa các địa phương có ý định đăng cai vào năm sau, sau khi hình thành báo cáo đánh giá sơ bộ sẽ sàng lọc và xác định danh sách thành phố ứng cử.
ASIAD "chuyển số" lịch thi đấu tưởng như chỉ là điều chỉnh nhỏ về thời gian, nhưng thực chất là một cuộc đột phá để thể thao châu Á thích ứng với cục diện toàn cầu và tháo gỡ nút thắt phát triển. Chỉ khi thoát khỏi lối tư duy cũ "quy mô là trên hết", đi theo con đường mới "phát triển bền vững", đại hội thể thao châu Á đã trải qua 75 năm này mới có thể bừng lên sức sống mới trong chu kỳ hoàn toàn mới, cùng phát triển với thể thao châu Á.
Biên tập: Lý Ức Lâm Tử
Theo Tân Hoa Xã